Ինչու է հայերենին պետք իր սեփական ստեղնաշարը
Հայերենը տասնվեց դարից ավելի գրվում է իր սեփական տառերով։ Հեռախոսում հենց դրանք դարձան գրելու ամենադանդաղ ձևը։
Հայոց այբուբենը ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը հինգերորդ դարի սկզբին, և այդ ժամանակից ի վեր դրանով գրվել է ամեն ինչ․ տարեգրություններ, բանաստեղծություններ, նամակներ, թերթեր, իսկ այժմ նաև հաղորդագրություններ։ Նրա տառերը հայ լինելու մասն են՝ Հայաստանում և ամեն մի երկրում, որտեղ ապրում են հայեր։
Եվ այնուամենայնիվ, այն սարքում, որով այսօր ամենաշատն են գրում, հայերեն տառերը դարձել են հայերեն գրելու ամենադժվար ճանապարհը։
Բացը
Apple‑ի սեփական ստեղնաշարն ունի հայերեն դասավորություն։ Բայց, ըստ Apple‑ի իսկ լեզվական հնարավորությունների ցանկի, iPhone‑ում հայերենի համար չկան ո՛չ ավտոմատ ուղղում, ո՛չ բառերի կանխատեսում, ո՛չ էլ սվայփով գրելու հնարավորություն։ Ամեն տառ առանձին հպում է, ամեն վրիպակ մնում է տեքստում, ամեն բառ պետք է գրել ամբողջությամբ։
Եվ մարդիկ անում են այն, ինչ տրամաբանական է։ Շատերը հայերեն գրում են լատինատառ կամ ընդհանրապես անցնում են այլ լեզվի, որովհետև այդպես ավելի արագ է։ Եվ ամեն անգամ հայերեն տառերով մի փոքր ավելի քիչ հայերեն է գրվում։
Armath‑ը կառուցված է մի պարզ համոզմունքի վրա․ եթե հայերենն իր տառերով գրելը նույնքան հեշտ լինի, որքան անգլերեն գրելը, ավելի շատ մարդիկ կգրեն հենց այդպես։
Ոչ թե թարգմանված, այլ հայերենի վրա կառուցված
Ստեղնաշարը կարելի է «թարգմանել»՝ հայերեն տառերը դնելով այլ լեզվի համար մտածված ստեղների վրա։ Armath‑ը գնաց այլ ճանապարհով․ ամեն ինչ, ինչ նա կռահում է, կառուցված է հայերեն տեքստերի վրա և ստուգված է հայերեն բառերով։
- Իրական հայերենի բառապաշար։ 89 790 բառ՝ հաշված հայերեն վեբ տեքստերում, այսօրվա ուղղագրությամբ, և ևս ավելի քան 180 000 ձև՝ սվայփի համար։ Հայերենը հարուստ է վերջավորություններով, և բառացանկը պահպանում է դրանք։
- Սեփական լեզվական մոդել։ Զրոյից սովորեցված հայերենի վրա՝ այն գիտի, թե ինչպես են շարունակվում հայերեն նախադասությունները․ որ «Ես»-ից հետո գալիս է «եմ», որ «Բարի»-ից հետո հաճախ գալիս է «լույս»։
- Անունները մնում են անուններ։ Քաղաքների, մարդկանց և կազմակերպությունների անունները պահպանում են մեծատառը, իսկ փոքրատառով գրված անունը չի «ուղղվում» այլ բառի։
- Ուղղումներ, որոնք հարգում են լեզուն։ Ճիշտ, բայց հազվադեպ ձևերը, որոնք հայերենում շատ են, մնում են անձեռնմխելի։ Ստեղնաշարի բոլոր հնարավոր սխալներից ամենից շատ մենք խուսափում ենք ճիշտ բառը փոխելուց։
Մանրուքներ, որոնք հայերեն են
«ու»-ն գրվում է երկու տառով, բայց մեկ հնչյուն է և լեզվի ամենահաճախ հանդիպող երկտառը։ Armath‑ում այն մեկ ստեղն է։ Հայերեն վերջակետը «։», բութը «՝», շեշտը «՛», հարցական նշանը «՞» և բացականչական նշանը «՜» մեկ պահում հեռու են՝ ստորակետի և վերջակետի ստեղների վրա, իսկ ձեր ամենաշատ օգտագործած նշանը դառնում է այդ ստեղնի նշանը։ «և» շաղկապն ունի իր ստեղնը։
Ի դեպ, հայերեն հարցական նշանը դրվում է շեշտված ձայնավորի վրա, և ոչ թե նախադասության վերջում․ «Ինչպե՞ս եք»։ Armath‑ով դա այնքան հեշտ է, որքան պետք է լինի։
Սվայփ՝ երկար բառերի լեզվի համար
Հայերեն բառերը երկար են․ մեր ստուգման տեքստերի բառերի մեկ երրորդն ունի ութ և ավելի տառ։ Հենց այստեղ է սվայփն ամենաշատն օգնում․ մեկ շարժում՝ ութ կամ տասը հպման փոխարեն, իսկ Armath‑ով՝ ամբողջ նախադասությունը մեկ շարժումով՝ բացատի վրայով։
Սվայփը հայերենի համար ամենուր նորություն չէ․ Android‑ում Google‑ի Gboard ստեղնաշարը վաղուց թույլ է տալիս հայերեն գրել սվայփով։ Armath‑ը տալիս է ստեղնաշար, որի բառապաշարը, լեզվական մոդելը և ուղղումները ստեղծված են հենց հայերենի համար, և տալիս է այն iPhone‑ում, որտեղ Apple‑ի ստեղնաշարը հայերենի համար սվայփ ընդհանրապես չունի։
Լեզուն ապրում է նրանցով, ովքեր գրում են այդ լեզվով
Գործիքները ձևավորում են սովորություններ։ Հայերեն տառերով գրված յուրաքանչյուր հաղորդագրություն գիրը պահում է ամենօրյա կյանքում, հատկապես երիտասարդների համար, ովքեր հեռախոսով գրում են շատ ավելի, քան թղթի վրա։ Իսկ նախագծին կամավոր տրամադրված յուրաքանչյուր հայերեն սվայփ հաջորդ տարբերակին սովորեցնում է ավելի լավ կարդալ հայերենը։ Ահա այն շրջապտույտը, որը Armath‑ը ցանկանում է սկսել․ ավելի հեշտ հայերեն, ավելի շատ հայերեն, ավելի լավ գործիքներ հայերենի համար։
Ինչ դեռ չկա
Ավելի լավ է ինքներս ասենք։ Armath‑ը գրում է արևելահայերեն՝ Հայաստանում այսօր ընդունված ուղղագրությամբ։ Արևմտահայերենը և դասական ուղղագրությունը, որով գրում է սփյուռքի մեծ մասը, դեռ չեն աջակցվում։ Դրանց պետք են իրենց բառերը, իրենց տեքստերը և իրենց ստուգումը, և մենք չենք ձևացնի, թե դրանք կան, քանի դեռ այդ ամենը չկա։
Եթե ցանկանում եք, որ Armath‑ն ավելի հեռուն գնա, ահա թե ինչպես կարող եք օգնել։